Fel arfer, pan fyddwn ni’n meddwl am frenin canoloesol o’r ddegfed ganrif, efallai ein bod yn dychmygu cleddyfau, cestyll a brwydrau. Ond roedd Hywel Dda’n wahanol. Yn hytrach na chanolbwyntio ar ryfel, canolbwyntiodd ar gyfraith, tegwch, a gofalu am ei ddinasyddion – ac mae dyna pam cafodd yr enw “Da”.
Creodd gyfres o gyfreithiau i gynorthwyo pobl i fyw gyda’i gilydd mewn heddwch. Roedd y cyfreithiau hyn yn glir ac yn deg, ac yn rhyfeddol o fodern. Er enghraifft, roedd menywod ar y pryd yn cael mwy o hawliau nag mewn llawer o wledydd eraill. Roedd pawb yn gwybod beth oedd yn gywir a beth oedd yn groes i’r gyfraith, gan helpu cymunedau i ddatrys problemau heb ymladd.
Ond nid yn unig fel ffigwr hanesyddol y mae Hywel Dda’n cael ei gofio; mae ei ddylanwad yn parhau hyd heddiw. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda wedi’i enwi ar ei ôl, un o’r saith byrddau iechyd yng Nghymru. Mae bwrdd iechyd De-ddwyrain Cymru yn Fwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan, ac mae Gogledd Cymru’n cael ei alw’n Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Tybed a ydych chi’n gwybod sut mae’r bobl hyn wedi dylanwadu ar Gymru?
A fyddai Hywel Dda’n adnabod Cymru heddiw? Byddai ambell rôl yn gyfarwydd iddo, mae’n siŵr – ffermio a physgota – ond beth am swyddi modern mewn addysg, iechyd, twristiaeth, neu ffatrïoedd fel Airbus yng Ngogledd Cymru? Mae bywyd wedi newid yn fawr ers y ddegfed ganrif, ond mae gwerthoedd Hywel Dda’n parhau: mae cymdeithas ar ei gorau pan fydd pobl yn cydweithio ac yn trin ei gilydd yn deg.
Felly, mae hanes Hywel Dda’n dysgu rhywbeth pwysig i ni i gyd: gall arweinydd da wneud gwahaniaeth mawr.
